Làm thế nào để rèn kỹ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 4 – 5 tuổi nhằm giúp trẻ phát triển toàn diện trong trường mầm non

1. PHẦN MỞ ĐẦU
1.1. Lý do chọn đề tài
Sinh thời Chủ tịch Hồ Chi Minh luôn quan tâm, dành tình cảm đặc biệt và nhắc nhở mọi người chăm lo cho thế hệ tương lai, Bác nói “Trẻ em là hạnh phúc của mọi gia đình, là người chủ tương lai của dân tộc, là người kế tục sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc”. Nhà nước, xã hội, gia đình và mọi công dân phải có trách nhiệm nuôi dưỡng, chăm sóc và giáo dục để các em phát triển toàn diện cả “Đức - Trí - Thể - Mỹ”.
Đến trường mầm non là một bước ngoặt đầu đời của trẻ và là nơi trẻ được làm quen, vui chơi cùng bạn bè. Nó còn là ngôi trường đầu tiên cung cấp những kiến thức đầu tiên về thế giới, về con người và những sự vật hiện tượng xung quanh trẻ. Nhân cách trẻ được hình thành như một dòng chảy theo định hướng của cha mẹ, cô giáo mầm non và xã hội. Đặc biệt cô giáo như là người mẹ hiền thứ hai của trẻ, nuôi dạy, chăm sóc trẻ trong những năm tháng đầu đời. Mỗi đứa trẻ học tập, vui chơi, ăn, ngủ ở trường mầm non cùng với cô giáo ít nhất từ 7 đến 10 tiếng đồng hồ mỗi ngày. Khi trẻ về nhà với gia đình trong vòng tay của người thân, chủ yếu ở trạng thái tĩnh.
Do vậy, những thông tin, hiểu biết nhận thức về con người, sự vật hiện tượng chủ yếu là do trường mẫu giáo xây dựng, trau dồi cho trẻ. Nói một cách khái quát là tình cảm của trẻ và trí tuệ của của trẻ phần lớn được xây dựng trên nền tảng giao tiếp và cô giáo mầm non là người định hướng cho trẻ.
Như chúng ta đã biết trẻ em Việt Nam nói chung và trẻ em ở Quảng Bình nói riêng chưa mạnh dạn, luôn thiếu tự tin trong kỹ năng giao tiếp.
Để trẻ đạt hiệu quả cao trong việc phát triển giao tiếp thì vai trò của cô giáo mầm non là quan trọng nhất. Vậy làm thế nào để trẻ luôn mạnh dạn, tự tin và có kỹ năng giao tiếp tốt là điều tôi không ngừng suy nghĩ trong quá trình giảng dạy.
Và Chương trình giáo dục mầm non đã được sửa đổi, bổ sung theo TT28/2016/TT-BGDĐT ngày 30 tháng 12 năm 2016. Chương trình được ban hành là chương trình khung có kế thừa những ưu việt của các chương trình chăm sóc giáo dục trẻ trước đây, được phát triển trên các quan điểm đảm bảo tính đa dạng của các vùng miền, các đối tượng trẻ và hướng đến sự phát triển toàn diện. Và sự phát triển toàn diện này bao gồm các mặt: thể chất, thẩm mỹ, ngôn ngữ, nhận thức và tình cảm – kỹ năng xã hội.
          * Điểm mới của đề tài:
Đối với trẻ mầm non giao tiếp có vai trò hết sức quan trọng đối với sự phát triển tâm sinh lý của trẻ. Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu nghiên cứu về kỷ năng giao tiếp dành cho trẻ mầm non. Qua các công trình nghiên cứu đã khẳng định rằng giao tiếp đã thúc đẩy nhanh quá trình phát triển của trẻ. Việc hình thành các quan hệ có nội dung với người lớn cho phép trẻ khắc phục những bất lợi của hoàn cảnh, loại bỏ và sửa chữa được những lệch lạc do giáo dục không đúng và chiếm lĩnh những tầm cao mới trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống tâm lí từ tri giác, ngôn ngữ đến ý thức, nhân cách. Và những đặc điểm giao tiếp giữa người lớn và trẻ quyết định toàn bộ hứng thú của trẻ đối với xung quanh, quan hệ với người khác và với bản thân mình quyết định trẻ trở thành người như thế nào và nhân cách trẻ phát triển ra sao?
Như vậy trẻ mầm non cần hình thành được một số phẩm chất cần thiết như: Mạnh dạn, tự tin, tự lực, độc lập, sáng tạo, linh hoạt, tự giác, dễ hòa nhập, dễ chia sẻ, hình thành nếp sống văn minh, có hành vi ứng xử, giao tiếp theo quy tắc, chuẩn mực, phù hợp với lứa tuổi. Những nội dung này đều nằm trong chương trình giáo dục kỹ năng sống cho trẻ. Một kỹ năng rất cần thiết trong thế kỷ 21. Một trong những kỹ năng sống quan trọng đó là kỷ năng giao tiếp. Có thể nói đây là một kỹ năng vô cùng quan trọng trong việc chuẩn bị hành trang cho trẻ bước vào đời. Ở trường mầm non, việc hình thành kỷ năng giao tiếp cho trẻ được tiến hành thông qua các hoạt động giáo dục khác giúp trẻ phát triển toàn diện. Thông qua hoạt động ở trường mầm non trẻ được tìm tòi khám phá,trải nghiệm nhằm chiếm lĩnh những tri thức về vạn vật xung quanh mình, về những mối quan hệ xã hội. Từ đó hình thành và giáo dục trẻ biết cách ứng xử với con người, biết cách giao tiếp chuẩn mực, hình thành các mối quan hệ hòa thuận giữa các trẻ với nhau, sự tôn trọng đối với người lớn. Như vậy, thấy rằng việc rèn luyện kỷ năng giao tiếp trong trường mầm non có vai trò rất lớn đối với sự hình thành và phát triển nhân cách của trẻ.
Là một giáo viên mầm non tôi biết mình cần phải giúp trẻ phát triển toàn diện cả thể chất lẫn tinh thần. Nhưng trong quá trình thực hiện, tôi và một số đồng nghiệp nhận thấy kỹ năng giao tiếp cho trẻ gặp nhiều khó khăn khi đưa vào giảng dạy. Tôi luôn tâm niệm một điều rằng: "Điều quan trọng không phải là chúng ta dạy trẻ em cái gì, mà là dạy các em học như thế nào để phát triển toàn diện nhân cách cho trẻ Mầm Non". Xuất phát từ khó khăn và vướng mắc của bản thân và đồng nghiệp, tôi chọn đề tài “Làm thế nào để rèn kỹ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 4 – 5 tuổi nhằm giúp trẻ phát triển toàn diện trong trường mầm non ” để làm đề tài nghiên cứu.
2.2. Phạm vi áp dụng đề tài
  Ở tuổi mẫu giáo kỹ năng giao tiếp có một vai trò quan trọng trong việc phát triển về tâm sinh lý cho trẻ. Không có một sự lo lắng và khó chịu nào lớn hơn là tình trạng không hiểu được nhau, trẻ không hiểu người lớn muốn gì ở mình và người lớn cũng không hiểu trẻ cần điều gì nếu như không xây dựng được một mối quan hệ tốt thông qua những kỹ năng giao tiếp hiệu quả.
 Ngôn ngữ chính là công cụ giao tiếp quan trọng nhất nhưng trong giai đoạn ngôn ngữ chưa phát triển thì hình ảnh lại có một vai trò to lớn trong việc giúp cho trẻ giao tiếp với những người xung quanh và xây dựng ngôn ngữ ngày một hoàn thiện hơn. Tuy vậy, không phải hình ảnh nào cũng hữu ích mà không ít những hình ảnh sẽ tạo ra những hiệu ứng không tốt cho trẻ. Chính vì thế, những hành động tốt đẹp mang tính làm gương của bố mẹ hay làm mẫu cho trẻ bắt chước theo là rất cần thiết.
     Qua tìm hiểu, nghiên cứu đặc điểm tâm sinh lý của trẻ mẫu giáo, bản thân tôi mạnh dạn đưa đề tài “ Làm thế nào để rèn kỹ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 4 - 5 tuổi  nhằm giúp trẻ phát triển toàn diện trong trường mầm non” được thực hiện lần đầu tại lớp tôi đang giảng dạy.
2. PHẦN NỘI DUNG
2.1. Thực trạng của nội dung cần nghiên cứu
Năm học 2018-2019 bản thân tôi được nhà trường phân công dạy lớp mẫu giáo 4 - 5 tuổi tại điểm trường lẻ với số lượng 19 cháu. Thực hiện nhiệm vụ năm học 2018-2019 tiếp tục phát huy kết quả của phong trào thi đua “ “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” tập trung vào các nội dung: Xây dựng môi trường sư phạm xanh, sạch, đẹp, an toàn, lành mạnh, xây dựng mối quan hệ ứng xử thân thiện, tăng cường đổi mới phương pháp giáo dục nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của trẻ, hình thành ở trẻ các phẩm chất mạnh dạn, tự tin trong mọi hoạt động, thân thiện với mọi người xung quanh; lễ phép trong giao tiếp, ứng xử. 
Việc đưa các nội dung để rèn kỹ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 4 - 5 tuổi nhằm giúp trẻ phát triển toàn diện.Trong quá trình thực hiện bản thân tôi nhận thấy những thuận lợi và khó khăn sau:
 
* Thuận lợi:
- Trường có khuôn viên rộng rãi, đủ diện tích, có hàng rào bao quanh, có hệ thống cống rãnh thoát nước đảm bảo vệ sinh, vườn trường có đường đi lối lại, bồn hoa cây cảnh đảm bảo xanh - sạch - đẹp.
- Lớp học thoáng mát, đủ diện tích cho trẻ hoạt động, có công trình vệ sinh khép kín, có đầy đủ đồ dùng vệ sinh chung, vệ sinh cá nhân đảm bảo an toàn cho trẻ.
- Trang thiết bị phục vụ cho việc giáo dục kỹ năng giao tiếp cho trẻ khá đầy đủ như: Tranh ảnh, băng đĩa, sách báo, tạp chí...
- Một số trẻ ăn mặc gọn gàng, sạch sẽ, biết giữ vệ sinh cá nhân, có ý thức giữ gìn, bảo vệ môi trường trong và ngoài lớp học.
          - Đa số trẻ nói rõ lời, trọn câu, diễn đạt khá mạch lạc.
- Sự chỉ đạo sâu sát của BGH nhà trường đưa nội dung giáo dục lễ giáo vào trong các hoạt động của nhà trường.
         - Bản thân là một giáo viên trẻ, luôn có ý thức về kỹ năng giao tiếp và lễ giáo  làm tấm gương sáng cho đồng nghiệp và học sinh noi theo.
         - Được sự giúp đỡ và ủng hộ nhiệt tình của hội cha mẹ học sinh và tập thể giáo viên trường trong việc sưu tầm tranh ảnh, mua sắm thêm trang thiết bị...
- Phối kết hợp chặt chẽ với các đoàn thể trong nhà trường, phụ huynh học sinh để giáo dục kỹ năng giao tiếp cho trẻ mọi lúc, mọi nơi.
           * Khó khăn:
- Trường  mầm non của tôi là một trường thuộc vùng nông thôn chiêm trũng, qua hàng năm thiên tai lũ lụt kéo dài, trường thường xuyên ngập sâu trong nước.
  - Một số phụ huynh nhận thức chưa cao trong việc rèn kỹ năng giao tiếp cho con em mình..
- Một số trẻ ý thức về giao tiếp còn hạn chế.
- Các phương tiện để giáo dục kỹ năng giao tiếp cho trẻ chưa phong phú.
Với sự quyết tâm của bản thân, tôi đã không ngừng tìm kiếm, học hỏi, sáng tạo ra những phương pháp nhằm rèn kỹ năng giao tiếp cho trẻ mong rằng những việc làm của tôi sẽ mang lại kết quả nhất định cho trẻ bởi vì thực tế hiện nay đạo đức của trẻ em đang có dấu hiệu xuống cấp nghiêm trọng. Những lễ giáo, lễ nghi, hành vi ứng xử, lối sống tốt đẹp đang bị mai một, những hành vi, đạo đức, lối sống lệch chuẩn ngày càng gia tăng, diễn biến phức tạp, làm đau lòng, nhức nhối gia đình và xã hội như: trẻ em không vâng lời, không kính trọng lễ phép với cha mẹ, thầy cô giáo và người lớn, không biết kính trên nhường dưới, sống ích kỉ. Đó là lý do tại sao tôi chọn đề tài “ Rèn kỹ năng giao tiếp cho trẻ 4 – 5 tuổi nhằm giúp trẻ phát triển toàn diện trong trường mầm non”.
    Vào đầu năm học, tôi đã tiến hành khảo sát trẻ để nắm bắt tình hình và có kế hoạch rèn kỹ năng giao tiếp cho trẻ 4 – 5 tuổi, cụ thể kết quả như sau:
          65 % trẻ mạnh dạn tự tin trong giao tiếp.
60 % trẻ biết giúp đỡ bạn bè.
50 % trẻ biết thực hiện được một số qui định của lớp
40 % trẻ có thói quen chào hỏi, lễ phép.
35 % trẻ biết quan tâm đến người khác.
       * Từ kết quả khảo sát trên tôi rút ra nhiều nguyên nhân sau:
- Giáo viên chưa nghiên cứu kỹ tài liệu hướng dẫn ban hành về chương trình của BGDĐT.

• Phương pháp giảng dạy và tiếp xúc của chúng tôi với trẻ chưa phù hợp
• Chưa có sự thống nhất về phương pháp giáo dục giữa giáo viên và gia đình.

Từ những nguyên nhân trên, bản thân tôi đã lựa chọn, đưa ra các giải pháp để thực hiện, và đã đem lại kết quả tương đối tốt.
2.2. Các giải pháp.
* Giải pháp 1: Nghiên cứu tài liệu
Từ những vấn đề trên, trong năm học 2018 - 2019 tôi đã bắt đầu lên kế hoạch giảng dạy thật phù hợp với tình hình thực tế của lớp mà mình chủ nhiệm.
Đầu tiên tôi tìm hiểu thật kỹ về khái niệm của phát triển kỹ năng giao tiếp để có thể tìm ra những hoạt động phù hợp với trẻ và mục đích cuối cùng của lĩnh vực phát triển kỹ năng giao tiếp là trẻ cần đạt được:
+ Hợp tác, chia sẻ với bạn bè trong các hoạt động.
+ Có hành vi ứng xử đúng với bản thân và những người xung quanh.
+ Có hành vi, thái độ thể hiện sự quan tâm đến những người gần gũi.
+ Vui vẻ nhận công việc và thực hiện công việc được giao đến cùng.
+ Thực hiện được một số qui định trong gia đình, trường lớp mầm non, nơi công cộng.
+ Giữ gìn, bảo vệ môi trường: bỏ rác đúng nơi qui định, chăm sóc con vật, cây cảnh, giữ gìn đồ dùng, đồ chơi,có ý thức tiết kiệm.
Tôi chia nhỏ mục tiêu giảng dạy của mình theo từng chủ đề để giúp trẻ thực hiện như:
Chủ đề “ Trường mầm non ” tôi muốn trẻ phải yêu trường mến lớp, yêu quí cô giáo bạn bè.
Chủ đề “ Bản thân ” tôi muốn trẻ phải biết yêu quí bản thân và có những hành vi ứng xử phù hợp với bản thân và bạn bè.
 Chủ đề “ Nghề nghiệp ” trẻ biết các nghề đều có ích có lợi, đáng quý và đáng trân trọng, yêu quý người lao động và quý trọng sản phẩm của các nghề.
Chủ đề “ Gia đình ” tôi muốn trẻ biết yêu thương chăm sóc và quan tâm đến những người thân trong gia đình, lễ phép với người lớn.
Chủ đề “ Phương tiện giao thông” trẻ phải biết những hành động, cử chỉ, việc làm đẹp của các bác, các cô chú công an giao thông, kính trọng người lái xe, chấp hành những qui định dành cho người đi bộ, thể hiện một số hành vi văn minh khi đi xe, đi bộ và phải biết giữ gìn an toàn cho bản thân.
Chủ đề “ Thực vật ” trẻ biết yêu thích các loại cây và có ý thức bảo vệ cây, hình thành một số kỹ năng cần thiết bảo vệ, chăm sóc cây gần gũi trường, lớp, nhà, quý trọng người trồng cây.
Chủ đề “ Động vật ” trẻ phải biết yêu thương, chăm sóc, bảo vệ động vật.
Chủ đề “ Hiện tượng tự nhiên ” trẻ phải có ý thức tiết kiệm và giữ gìn bảo vệ nguồn nước sạch và môi trường sống.
Chủ đề “ Quê hương – Bác Hồ ” để trẻ cảm nhận được vẻ đẹp và thể hiện tình cảm yêu quê hương, đất nước.
Trước khi thực hiện việc lên kế hoạch hoạt động giảng dạy tôi nghiên cứu kỹ tài liệu chương trình giáo dục mầm non được sửa đổi, bổ sung theo Thông tư 28/2016/ TT- BGDĐT và chọn lọc những nội dung phù hợp với tình hình thực tế ở địa phương mình.
Ví dụ: Tôi lựa chọn nội dung cho trẻ tham quan nhà của đại tướng Võ Nguyên Giáp ở địa phương, chùa Hoàng Phúc, Nhà truyền Thống để cho trẻ tìm hiểu và giáo dục trẻ tình cảm yêu quý, bảo tồn những địa danh đó bằng những hành động thiết thực.        
* Giải pháp 2: Phương pháp giảng dạy
 Song song, với việc nghiên cứu tài liệu tôi luôn tìm tòi học hỏi những phương pháp giảng dạy mới và phù hợp với trẻ.
 Để trẻ có thể phát triển tốt mặt kỹ năng giao tiếp chúng ta cần phải có những phương pháp tiếp xúc với trẻ thật nhẹ nhàng, gần gũi và tạo sự thân thiện. Tôi luôn tạo cho trẻ những không gian hoạt động để trẻ được giao tiếp với bạn bè, cô giáo  và luôn tạo điều kiện để trẻ phát triển kỹ năng giao tiếp mọi lúc mọi nơi.
 Mỗi buổi sáng khi đón trẻ tôi thường quan sát xem trẻ có biết chào hỏi cô giáo và chào tạm biệt bố mẹ của mình không ? Từ đó tôi sẽ đưa ra phương pháp trò chuyện phù hợp với từng trẻ, thông qua đó tôi sẽ giáo dục cho trẻ những hành vi tốt trong giao tiếp.
          Tiến hành các hoạt động trong ngày tôi thường chú ý nhiều hơn đến lĩnh vực mà mình đang quan tâm. Khi lên kế hoạch cho một hoạt động thì phương pháp giảng dạy là quan trọng nhất.
Chọn phương pháp giảng dạy: hình thành khái niệm, rèn luyện kỹ năng, tích lũy kinh nghiệm thực tế và phương pháp hỗ trợ là đánh giá.
+ Trong các hoạt động học: đặc biệt là những giờ thơ, chuyện và môi trường xung quanh có tác động mạnh mẽ đến việc phát triển kỹ năng giao tiếp, nên tôi cần khai thác tốt chủ đề tư tưởng trong từng bài dạy, môn dạy.
Khi đàm thoại tôi chú trọng đến hệ thống câu hỏi mở xoay quanh kỹ năng giao tiếp bằng các câu hỏi: tại sao? Như thế nào? Vì sao?....
 Ví dụ:
          Đối với đề tài kể chuyện, trước tiên tôi phải chọn lựa câu chuyện phù hợp với chủ đề và lĩnh vực phát triển như: Truyện “Tích Chu” (chủ đề gia đình), truyện “Cáo, Thỏ và Gà Trống” (chủ đề động vật), truyện “Qua đường” (chủ đề Giao thông).....
Đối với thơ, tôi thường chọn những bài thơ mang đậm tính chất tình cảm và ứng xử giao tiếp nhằm cho trẻ thể hiện cách ứng xử giao tiếp của trẻ và qua đó mình có cách định hướng giao tiếp đúng cho trẻ như bài thơ: Mẹ và cô, Em yêu nhà em, Tết đang vào nhà…
Đối với môi trường xung quanh, tôi thường chọn những hoạt động như: bé và thế giới tự nhiên, bé và những công việc gia đình, những con vật đáng yêu, ...
Thông qua đó làm nổi bật thêm những tình cảm của được lồng ghép trong nội dung giáo dục.
+ Đối với hoạt động góc: Thông qua các trò chơi hình thành nơi trẻ những hành vi giao tiếp, đặc biệt là ở hoạt động góc vì đây là trò chơi có ảnh hưởng rất lớn đến sự hình thành cũng như rèn luyện thói quen các hành vi giao tiếp tốt.
Ví dụ: Trò chơi đóng kịch theo câu chuyện, trò chơi phân vai (bác sĩ, bán hàng, mẹ - con)
+ Hoạt động giáo dục lao động: Trong giáo dục, lao động cũng là một phương tiện giáo dục kỷ năng giao tiếp, thông qua lao động trẻ biết làm công việc vừa sức với bản thân và cũng hình thành được những tình cảm cần thiết của con người như lòng yêu thích lao động, quý trọng người lao động, sản phẩm lao động.
Ví dụ: “Chăm sóc cây xanh” hình thành đức tính yêu lao động,
         * Giải pháp 3: Sưu tầm các loại sách, truyện tranh ảnh để phát triển kỹ năng nghe, nói cho trẻ.
      Vào cuối thập niên 80 và đầu 90 các nhà giáo dục đã đặt câu hỏi tại sao ngày càng nhiều trẻ biết đọc trước khi vào lớp Một ? Có phải là trẻ được dạy trước hay trẻ học trên truyền hình? Nhưng các nhà nghiên cứu đã tìm ra một điều hoàn toàn khác.
     Một số trẻ trước tuổi đi học đã có khả năng tự tập đọc, quá trình này gọi là quá trình tự tập đọc của trẻ. Vậy từ đâu mà trẻ lại có quá trình này?  Đó là quá trình được bắt nguồn từ việc người lớn đọc, nói cho trẻ nghe thông qua các sách truyện, tranh ảnh…
     Từ đây ta có thể nhận thấy rằng việc học giao tiếp là quá trình gồm: nghe, nói, đọc ,viết là một thể không tách rời và được bắt đầu từ khi trẻ mới sinh ra. Do đó mà việc sử dụng tranh ảnh, sách, truyện...cũng có ý nghĩa lớn đối với việc phát triển kỹ năng giao tiếp ở trẻ. Khi trẻ được cô, ba mẹ đọc cho nghe, trẻ bắt đầu lĩnh hội ý tưởng rằng đọc sách là một điều quan trọng mà mọi người xung quanh thích làm, từ đó kích thích sự háo hức, tò mò nơi trẻ. Khi trẻ được người lớn, cô giáo đọc, cho xem tranh, giải thích từ, trẻ sẽ thấm được ngôn ngữ các nhân vật trong truyện: nói như thế nào? hành động ra sao?...Trẻ sẽ bắt chước, vì lứa tuổi này bắt chước rất nhanh. Tuy nhiên không phải loại sách nào cũng nên cho trẻ xem, đọc cho trẻ nghe được, mà phải có sự lựa chọn.
     Ví dụ: Sách dùng cho trẻ phải có hình ảnh, chữ to, màu sắc sặc sỡ, sinh động, ngôn ngữ thể hiện sự việc gần gũi với trẻ.
    Ngoài ra để cho việc dùng sách truyện có tác dụng phát triển tốt khả năng giao tiếp của trẻ, mỗi giáo viên phải thu hút đựoc sự chú ý của trẻ bằng giọng kể, đọc sinh động, hấp dẫn, thể hiện được các giọng khác nhau của các nhân vật. Trẻ sẽ thích thú hơn nếu chúng cũng được tham gia vào câu chuyện.
    Ví dụ: cho trẻ đóng vai nhân vật, nhắc lời thoại, vẽ tranh minh họa cho nhân vật cô vừa kể, đọc.
    Phát triển kỹ năng giao tiếp cho trẻ thật cần thiết, đòi hỏi cô giáo mầm non phải l